- नेपाली कांग्रेसको संस्थापनइतर समूहले आन्तरिक विवादका कारण साउन ६ गते नयाँ राजनीतिक दल गठनको घोषणा गर्ने तयारी गरेको छ।
- यस घटनाले २०५९ सालको पार्टी विभाजन र २०६४ सालको एकता जस्तै कांग्रेसको उतारचढावपूर्ण ऐतिहासिक राजनीतिक घटनाक्रमलाई पुनः स्मरण गराएको छ।
- सभापति देउवा र डा. शेखर कोइराला पक्षबीचको संवादहीनताले पार्टीभित्र बृहत् एकताको सम्भावना करिब समाप्त भएको निष्कर्ष निकालिएको छ।
- नयाँ सङ्गठन निर्माण र जनसमर्थन विस्तारका चुनौतीबीच हुने यो सम्भावित विभाजनले नेपाली राजनीतिमा दूरगामी प्रभाव पार्ने देखिन्छ।
काठमाडौँ। नेपाली कांग्रेसको संस्थापनइतर समूहले पार्टीभित्रको आन्तरिक विवाद समाधान नभएको भन्दै नयाँ पार्टी गठन गर्ने तयारी अघि बढाएपछि नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा पटक-पटक देखिएको विभाजन र पुनः एकताको राजनीतिक घटनाक्रम फेरि चर्चामा आएको छ। समूहले साउन ६ गते बीपी कोइराला स्मृति दिवसको अवसर पारेर राष्ट्रिय भेलामार्फत नयाँ राजनीतिक दल गठनको घोषणा गर्ने तयारी गरे पनि यो निर्णय व्यवहारमा कार्यान्वयन हुन्छ वा पार्टी नेतृत्वमाथि दबाब सिर्जना गर्ने रणनीति मात्र हो भन्ने विषयमा राजनीतिक वृत्तमा व्यापक चासो र आशङ्का देखिएको छ।
नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा विभाजन कुनै नयाँ घटना होइन। २०५९ सालमा तत्कालीन पार्टी सभापति गिरिजाप्रसाद कोइराला र तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाबीचको गम्भीर मतभेदपछि नेपाली कांग्रेस विभाजित भएर नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन भएको थियो। तत्कालीन परिस्थितिमा पार्टी विभाजनलाई धेरैले दीर्घकालीन राजनीतिक सङ्कटको रूपमा हेरे पनि करिब पाँच वर्षपछि २०६४ सालमा दुवै समूह पुनः एकीकृत भएका थिए। यस घटनाले कांग्रेसभित्रको विभाजन प्रायः स्थायीभन्दा पनि परिस्थितिजन्य हुने गरेको राजनीतिक विश्लेषणलाई बल दिएको थियो।
यसअघि पनि कांग्रेसभित्र नेतृत्व, नीति र सङ्गठन सञ्चालनका विषयमा पटक-पटक विवाद भए पनि अन्तिम अवस्थामा सहमति र समायोजन हुँदै आएको इतिहास छ। विशेषगरी बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराईदेखि गिरिजाप्रसाद कोइराला र शेरबहादुर देउवासम्मका नेतृत्वकालमा आन्तरिक सङ्घर्ष भए पनि पार्टीको मूलधार एकै ठाउँमा फर्किएका उदाहरण छन्।
यही ऐतिहासिक पृष्ठभूमिका कारण संस्थापनइतर समूहको पछिल्लो निर्णयप्रति पनि राजनीतिक क्षेत्रमा दुईथरी धारणा देखिएका छन्। एकथरीले यसलाई कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि बढ्दै गएको असन्तुष्टि, नेतृत्व सङ्कट र सङ्गठनात्मक कमजोरीको परिणामका रूपमा हेरेका छन् भने अर्काथरीले यसलाई पार्टी नेतृत्वलाई दबाबमा ल्याउने परम्परागत राजनीतिक रणनीतिको रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
सभपाति शेरबहादुर देउवानिकट नेता-कार्यकर्ता र डा. शेखर कोइराला पक्षका नेताहरूको शुक्रबार बसेको अनौपचारिक बैठकले पार्टीभित्र बृहत् एकताको सम्भावना करिब समाप्त भएको निष्कर्ष निकालेको थियो। बैठकपछि कांग्रेसका निवर्तमान प्रचार विभाग प्रमुख मीनबहादुर विश्वकर्माले एकताको सम्भावना ९९ प्रतिशत सकिएको बताएका थिए।
तर, कांग्रेसको राजनीतिक संस्कार हेर्दा यस्ता निष्कर्षहरू अन्तिम निर्णयमा परिणत हुनुअघि धेरै चरणका छलफल र शक्ति परीक्षणबाट गुज्रिने गरेका छन्। २०५९ सालको विभाजनअघि पनि दुवै पक्षबीच लामो समयसम्म विवाद, आरोप-प्रत्यारोप र असफल वार्ताको अवस्था थियो। तर, पछि राजनीतिक परिस्थितिले पुनः एकताको बाटो खोल्यो।
संस्थापनइतर समूहले राष्ट्रिय भेला आयोजना गर्ने, नयाँ पार्टीको नाम, झण्डा र विधान तयार गर्ने तथा साउन मसान्तभित्र औपचारिक निर्णय गर्ने तयारी गरेको जनाएको छ। यदि यो प्रक्रिया अघि बढ्यो भने कांग्रेसको इतिहासमा अर्को ठूलो राजनीतिक विभाजनको घटना थपिनेछ। तर, त्यसका लागि केवल असन्तुष्टि मात्र पर्याप्त हुने छैन; नयाँ सङ्गठन निर्माण, जनसमर्थन विस्तार, नेतृत्वको विश्वसनीयता र निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता मुख्य चुनौती बन्नेछन्।
कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनसँग जोडिएको पुरानो राजनीतिक संस्था हो। २००३ सालमा स्थापना भएको कांग्रेसले २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन, २०४६ सालको जनआन्दोलन र २०६२/६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। यस्तो ऐतिहासिक विरासत बोकेको पार्टीमा हुने विभाजन केवल सङ्गठनात्मक घटना नभई नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिमा समेत दूरगामी प्रभाव पार्ने विषय बन्न सक्छ।
विशेषगरी बीपी कोइरालाको स्मृति दिवसका अवसरमा नयाँ दल गठनको घोषणा गर्ने तयारीलाई पनि प्रतीकात्मक रूपमा हेरिएको छ। बीपीले पार्टीभित्र विचार, सङ्गठन र लोकतान्त्रिक संस्कारलाई महत्त्व दिएका थिए। त्यसैले बीपीकै स्मृति दिवसमा कांग्रेसबाट अलग भएर नयाँ दल घोषणा गर्ने निर्णयले राजनीतिक र भावनात्मक दुवै अर्थ बोकेको छ।
यद्यपि, भदौ २४ गतेलाई पनि आगामी राजनीतिक घटनाक्रमका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। उक्त दिन बीपी कोइरालाको जन्मजयन्ती पर्नुका साथै 'जेनजी' (Gen Z) आन्दोलनका क्रममा तत्कालीन पार्टी सभापति शेरबहादुर देउवामाथि भएको हिंसात्मक घटनासँग पनि यो जोडिएको छ।
अन्ततः संस्थापनइतर समूहको आगामी कदमले नेपाली कांग्रेसको भविष्यको दिशा निर्धारण गर्नेछ। यदि घोषणा कार्यान्वयनमा परिणत भयो भने कांग्रेसले इतिहासकै अर्को ठूलो विभाजन सामना गर्नेछ। तर, विगतका घटनाक्रम हेर्दा अन्तिम क्षणमा हुने राजनीतिक समायोजन र सहमतिलाई पनि नकार्न सकिँदैन। त्यसैले साउन ६ गतेको राष्ट्रिय भेला केवल नयाँ पार्टी घोषणाको कार्यक्रम मात्र नभई कांग्रेसभित्रको शक्ति सङ्घर्षको निर्णायक मोडका रूपमा हेरिएको छ।
