- हर्मुज जलमार्ग खोल्ने विषयमा इरानले अमेरिकासामु कडा सर्तहरू राखेपछि विश्व ऊर्जा आपूर्ति र व्यापारमा अनिश्चितता तथा चिन्ता थपिएको छ।
- इरानले नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने, सेना फिर्ता गर्नुपर्ने र रोक्का सम्पत्ति फुकुवा गर्नुपर्ने लगायतका सर्त पूरा नभएसम्म जलमार्ग नखोल्ने अडान लिएको छ।
- तनावका कारण हर्मुजबाट हुने जहाज आवागमन दैनिक १३० बाट घटेर करिब १५ मा खुम्चिँदा विश्वभर ऊर्जा आपूर्तिमा ठूलो प्रभाव परेको छ।
- इरान र ओमानबीच प्राविधिक वार्ता जारी रहे पनि सुरक्षा ग्यारेन्टी र राजनीतिक खिचातानीका कारण मार्ग पुनः सञ्चालन हुने विषय अझै अनिश्चित छ।
काठमाडौं । विश्वको महत्वपूर्ण ऊर्जा तथा व्यापारिक मार्ग हर्मुज जलमार्ग तत्काल खुल्ने अपेक्षामा फेरि अनिश्चितता थपिएको छ। इरानले जलमार्ग पुनः अन्तर्राष्ट्रिय जहाज आवागमनका लागि खुला गर्नुअघि अमेरिकाले आफ्ना कडा सर्त पूरा गर्नुपर्ने अडान लिएपछि अमेरिका–इरानबीचको तनावको प्रत्यक्ष असर विश्व व्यापार र ऊर्जा आपूर्तिमा पर्न सक्ने चिन्ता बढेको हो।
इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहम्मद बाघेर जोल्घादरले शनिबार अमेरिकासामु राखेका मागले जलमार्ग खोल्ने विषयलाई केवल इरान र ओमानबीचको प्राविधिक सम्झौताको विषय नरहेको स्पष्ट पारेको छ।
जोल्घादरका अनुसार अमेरिकाले इरानमाथिको नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने, सबै प्रतिबन्ध अन्त्य गर्नुपर्ने, इरान वरपर तैनाथ आफ्ना सेना फिर्ता गर्नुपर्ने, युद्धबाट भएको क्षतिको क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने तथा विदेशमा रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्नुपर्नेछ।
त्यसैगरी इरानका क्षेत्रीय सहयोगीमाथि अमेरिकाले गरिरहेका आक्रमण रोक्नुपर्ने र तेहरानविरुद्धका सैन्य धम्की अन्त्य गर्नुपर्ने उनको माग छ।
यी माग सार्वजनिक भएसँगै हर्मुज खोल्ने विषय फेरि कूटनीतिक सौदाबाजीको केन्द्रमा पुगेको छ। अमेरिकी पक्षले भने इरानी मागबारे तत्काल औपचारिक प्रतिक्रिया दिएको छैन।
एउटा जलमार्ग, विश्वभरको चिन्ता
इरान र ओमानबीच रहेको हर्मुज जलमार्ग सामान्य समुद्री मार्ग मात्र होइन। मध्यपूर्वबाट विश्व बजारतर्फ जाने ठूलो परिमाणको तेल तथा अन्य ऊर्जा सामग्री यही क्षेत्र हुँदै ढुवानी हुन्छ। त्यसैले हर्मुजमा जहाज आवागमन अवरुद्ध हुँदा त्यसको असर इरान वा खाडी क्षेत्रमै सीमित हुँदैन; विश्वभरका ऊर्जा उपभोक्ता, उद्योग, ढुवानी कम्पनी र बजारसम्म पुग्छ।
पछिल्लो तथ्यांकले यसको असर देखाउन थालेको छ। समुद्री यातायातसम्बन्धी कम्पनी केप्लरका अनुसार पछिल्लो एक सातामा दैनिक करिब १२ देखि १५ वटा जहाजले मात्र हर्मुज पार गरेका छन्। युद्धअघि यही मार्गबाट दैनिक औसत करिब १३० वटा जहाज आवतजावत गर्ने गरेका थिए।
यसको अर्थ हर्मुजमा सामान्य अवस्थामा हुने जहाज आवागमनको ठूलो हिस्सा अहिले रोकिएको छ।
यद्यपि, वास्तविक अवस्था अझै स्पष्ट छैन। सम्भावित नाकाबन्दी वा आक्रमणको जोखिमबाट बच्न केही जहाजले आफ्नो स्थान देखाउने ट्रान्सपोन्डर बन्द गरेका छन्। त्यसैले जलमार्गबाट गुज्रिरहेका जहाजको वास्तविक संख्या सार्वजनिक तथ्यांकभन्दा बढी हुन सक्ने सम्भावना छ।
इरान–ओमान वार्ता सकारात्मक, तर अन्तिम निर्णय तेहरानको सर्तमा
हर्मुज पुनः सञ्चालन गर्ने विषयमा इरान र ओमानबीच वार्ता जारी छ। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघ्चीले दुवै देश सम्झौताको निकै नजिक पुगेको बताएका छन्।
तर सम्झौता हुँदैमा जलमार्ग तत्काल खुल्ने अवस्था भने देखिँदैन। अराघ्चीले इरान र ओमानबीच अस्थायी मार्ग सञ्चालन तथा त्यसका प्राविधिक व्यवस्थाबारे छलफल भइरहेको बताए पनि हर्मुज खोल्न अन्य राजनीतिक र सुरक्षा सर्त पूरा हुनुपर्ने स्पष्ट गरेका छन्।
इरानका अनुसार जलमार्ग व्यवस्थापनमा आफ्नो अधिकारमाथि कुनै बाह्य हस्तक्षेप स्वीकार्य छैन। अराघ्चीले अमेरिकाले हर्मुजबाट जहाज पार गराउन वैकल्पिक मार्ग स्थापना गरेर इरानको जलमार्ग व्यवस्थापन अधिकार कमजोर पार्न खोजेको आरोप लगाएका छन्।
इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी)का प्रवक्ता होसेन मोहेब्बीले पनि हर्मुज खोल्ने निर्णय केवल इरान–ओमान वार्ताबाट तय नहुने बताएका छन्। उनका अनुसार अमेरिकाले इरानका सर्त स्वीकार गर्नुपर्नेछ र ओमान वा अन्य मुलुकसँग इरानले गरिरहेको वार्तामा हस्तक्षेप गर्न पाउने छैन।
यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ—हर्मुज खोल्ने विषय वास्तवमै प्राविधिक सम्झौता हो कि अमेरिका र इरानबीचको ठूलो राजनीतिक सौदाको हिस्सा?
अहिलेको अवस्थाले दोस्रो सम्भावनातर्फ संकेत गर्छ।
युद्धविरामको अपूरो कथा
हर्मुज संकटको जड पछिल्लो अमेरिका–इरान द्वन्द्व र त्यसपछि भएको युद्धविरामसम्म पुग्छ।
जुनमा पाकिस्तानको मध्यस्थतामा इस्लामाबादमा भएको अमेरिका–इरान युद्धविराम सम्झौतामा हर्मुज जलमार्ग खोल्ने तथा इरानमाथिको तेल प्रतिबन्ध अस्थायी रूपमा हटाउने विषय समेटिएको थियो। तर सम्झौताको भाषा स्पष्ट नहुँदा दुवै पक्षले त्यसलाई आफ्नै ढंगले व्याख्या गरे।
अमेरिकाले इरानी क्षेत्रीय पानीबाट बच्दै ओमानको तट हुँदै दक्षिणी मार्ग प्रयोग गर्न व्यावसायिक जहाजलाई प्रोत्साहित गरेको थियो। इरानले भने उक्त मार्ग प्रयोग गर्ने जहाजलाई चेतावनी दिएको र केही जहाजमाथि आक्रमणसमेत गरेको थियो।
पछि युद्धविराम लामो समय टिक्न सकेन र अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहमाथि पुनः नौसैनिक नाकाबन्दी लगाएको इरानी पक्षको आरोप छ।
यही घटनालाई आधार बनाएर अराघ्चीले अमेरिकाले युद्धविराम सम्झौता उल्लंघन गरेको भन्दै क्षतिपूर्ति मागेका छन्।
त्यसैले अहिले इरानले हर्मुज खोल्न राखेका सर्तलाई केवल नयाँ मागका रूपमा मात्र हेर्न कठिन छ। तेहरानका लागि यो युद्धविराममा आफूले पाउनुपर्ने राजनीतिक तथा आर्थिक प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गराउने दबाबको माध्यम पनि हुन सक्छ।
घरेलु राजनीतिले पनि दबाब बढाउँदै
इरानी नेतृत्वमाथि घरेलु राजनीतिक दबाब पनि बढिरहेको विश्लेषण गरिएको छ। विदेशमन्त्री अराघ्ची र राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानमाथि अमेरिकासँग कुनै पनि सम्झौता गर्न नहुने पक्षमा रहेका कट्टरपन्थी समूहबाट दबाब बढिरहेको बताइएको छ।
यस्तो अवस्थामा सरकारका लागि अमेरिकासँग सम्झौता गर्नु कूटनीतिक निर्णय मात्र होइन, घरेलु राजनीतिक जोखिम पनि हो।
इसराइलस्थित इन्स्टिच्युट फर नेसनल सेक्युरिटी स्टडिजका इरान मामिला विज्ञ रज जिम्टका अनुसार इरान–ओमान वार्ताले मुख्यतः हर्मुज भविष्यमा कसरी सञ्चालन गर्ने भन्ने प्राविधिक व्यवस्था तय गर्न सक्छ। तर अमेरिकाले युद्धविरामका क्रममा गरेका प्रतिबद्धता पूरा नगरेसम्म तेहरानले त्यस्तो सम्झौता कार्यान्वयन गर्न नदिने उनको आकलन छ।
यसले हर्मुजको भविष्यलाई इरान–अमेरिका सम्बन्धको ठूलो तस्वीरसँग जोडेको छ।
सुरक्षित आवागमन अमेरिकाको मुख्य चिन्ता
अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले शनिबार फक्स न्युजसँग कुरा गर्दै अमेरिका पनि इरान–ओमान वार्ता प्रक्रियामा संलग्न रहेको संकेत गरेका छन्।
उनका अनुसार वार्ता अझै निष्कर्षमा पुगेको छैन र मुख्य चुनौती व्यावसायिक जहाजलाई सुरक्षित रूपमा हर्मुज पार गराउने व्यवस्था गर्नु हो।
त्यसका लागि समुद्रमा बिछ्याइएका विस्फोटक हटाउनुपर्ने तथा इरानले व्यावसायिक जहाजमाथि गोली नचलाउने स्पष्ट प्रतिबद्धता दिनुपर्ने उनको भनाइ छ।
तर अमेरिकाले इरानलाई सम्झौताका क्रममा के–कस्ता सहुलियत दिन सक्छ भन्ने उनले खुलाएनन्। बरु भान्सले तेहरानमाथि अमेरिकासँग ठूलो दबाब रहेको दाबी गरेका छन्।
अमेरिकी दृष्टिकोणमा प्रश्न अब इरानले हर्मुज खोल्छ कि खोल्दैन भन्ने मात्र होइन। खोल्दा व्यावसायिक जहाज कति सुरक्षित हुन्छन् र त्यसको ग्यारेन्टी कसले गर्छ भन्ने पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ।
जहाजमाथिका आक्रमणले बढाएको जोखिम
यसैबीच, हर्मुजमा जहाजको सुरक्षालाई लिएर चिन्ता थपिएको छ।
संयुक्त अरब इमिरेट्सको विदेश मन्त्रालयले इरानले अबुधाबी नेसनल आयल कम्पनीको ट्यांकरमाथि हर्मुज पार गर्ने क्रममा आक्रमण गरेको आरोप लगाएको छ। कम्पनीका अनुसार द्वन्द्व सुरु भएयता उसका कम्तीमा १५ वटा जहाज हर्मुज क्षेत्रमा आक्रमणमा परेका छन्। ती घटनामा एक जनाको मृत्यु र २० जना चालकदलका सदस्य घाइते भएका छन्।
ओमानले पनि हर्मुज हुँदै आवतजावत गर्ने जहाजमाथि भइरहेका आक्रमणको निन्दा गरेको छ। यस्ता गतिविधि अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र क्षेत्रीय सार्वभौमिकताको उल्लंघन भएको ओमानको भनाइ छ।
तर ओमानले इरानसँगको वार्ता सकारात्मक र रचनात्मक वातावरणमा अघि बढिरहेको जनाएको छ। वार्तालाई प्रभावित पार्ने कुनै पनि गतिविधिबाट सबै पक्ष टाढा रहनुपर्ने उसको आग्रह छ।
अबको प्रश्न—कहिले खुल्छ हर्मुज?
हर्मुज जलमार्ग कहिले खुल्छ भन्ने प्रश्नको तत्काल स्पष्ट उत्तर छैन।
एकातिर इरान र ओमान प्राविधिक व्यवस्थाबारे सहमतिको नजिक पुगेको दाबी गरिरहेका छन्। अर्कोतिर तेहरानले अमेरिकासामु राजनीतिक, आर्थिक र सुरक्षा सम्बन्धी सर्तको लामो सूची राखेको छ।
अमेरिका भने सुरक्षित जहाज आवागमन, विस्फोटक हटाउने र व्यावसायिक जहाजमाथि आक्रमण नहुने सुनिश्चितताको खोजीमा छ। यहीबीच इरानभित्र पनि अमेरिकासँग सम्झौता गर्ने विषयमा राजनीतिक दबाब बढिरहेको छ।
यसको अर्थ हर्मुजको ढोका खोल्ने चाबी अहिले केवल इरान वा ओमानको हातमा छैन। त्यो चाबी अमेरिका–इरानबीचको कूटनीतिक विश्वास, युद्धविरामको कार्यान्वयन र क्षेत्रीय सुरक्षा व्यवस्थासँग जोडिएको छ।
यदि वार्ता सफल भयो भने हर्मुजमा जहाज आवागमन क्रमशः सामान्य अवस्थामा फर्किन सक्छ र त्यसले विश्व ऊर्जा बजारमा राहत ल्याउन सक्छ। तर वार्ता असफल भएमा लामो समयसम्म असुरक्षित रहेको यो मार्गले तेल आपूर्ति, ढुवानी लागत र विश्व बजारमा थप दबाब सिर्जना गर्ने जोखिम कायमै रहनेछ।
त्यसैले अहिले हर्मुजमा रोकिएका जहाज मात्र प्रतीक्षामा छैनन्—विश्व ऊर्जा बजार पनि तेहरान र वासिङ्टनबीचको अर्को कदमको प्रतीक्षामा छ।
